فشار واشنگتن، سد پکن؛ چرا چین در قبال ایران عقب نشینی نکرد؟

به گزارش سرویس بین الملل خبرگزاری صدا و سیما از پکن؛ فشار های اقتصادی و سیاسی آمریکا علیه ایران در ماه های اخیر وارد مرحله تازه ای شده است؛ واشنگتن علاوه بر تشدید تحریم های مستقیم علیه تهران، تلاش کرده است دامنه تحریم ها را به شرکت ها، پالایشگاه ها، مؤسسات مالی و حتی شرکت های هواپیمایی کشور های ثالث گسترش دهد تا مسیر های تجاری ایران با جهان محدودتر شود.

در این میان، چین به یکی از مهم ترین آزمون های سیاست فشار آمریکا تبدیل شده است؛ کشوری که از یک سو روابط اقتصادی و انرژی گسترده ای با ایران دارد و از سوی دیگر، خود درگیر رقابت راهبردی و تجاری با واشنگتن است.

استفاده چین از قانون مقابله با تحریم های خارجی

یکی از مهم ترین نشانه های این رویکرد، اقدام وزارت بازرگانی چین در 12 اردیبهشت (2 مه) بود.

پس از آنکه آمریکا چند شرکت چینی را به دلیل خرید یا پالایش نفت ایران تحریم کرد، پکن از ابزار حقوقی داخلی خود برای جلوگیری از اجرای تحریم های آمریکا علیه این شرکت ها استفاده کرد.

بر اساس اعلام رسمی وزارت بازرگانی چین، پکن با استناد به «قانون مقابله با تحریم های خارجی» و مقررات مربوط به جلوگیری از اجرای نامناسب قوانین خارجی، اجرای تحریم های آمریکا علیه پنج شرکت چینی مرتبط با خرید نفت ایران را مسدود کرد. این وزارتخانه اعلام کرد این شرکت ها نباید تحریم های آمریکا، از جمله مسدود شدن دارایی ها و ممنوعیت معاملات، را بپذیرند، اجرا یا رعایت کنند.

اهمیت این اقدام در آن است که موضوع صرفاً به یک اعتراض دیپلماتیک محدود نماند؛ پکن از یک ابزار حقوقی داخلی برای جلوگیری از اجرای تحریم های آمریکا در قلمرو چین استفاده کرد.

اعتراض صریح پکن به تحریم شرکت های چینی

این رویکرد در ماه های بعد نیز ادامه یافت.

وزارت بازرگانی چین در 12 شهریور (3 سپتامبر) در واکنش به تحریم های جدید آمریکا علیه شرکت ها و شهروندان چینی مرتبط با ایران، بار دیگر با تحریم های یکجانبه و تحریم های ثانویه مخالفت کرد.

این وزارتخانه اعلام کرد آمریکا با وجود اعتراض های مکرر چین، چندین شرکت و شهروند چینی را به بهانه مسائل مرتبط با ایران تحریم کرده است و پکن نسبت به این اقدام «نارضایتی شدید و مخالفت قاطع» دارد. وزارت بازرگانی چین همچنین از واشنگتن خواست تحریم های اعمال شده را لغو کند و تأکید کرد چین از حقوق و منافع مشروع شرکت ها و شهروندان خود دفاع خواهد کرد.

در واقع، موضع چین تنها دفاع از روابط اقتصادی با ایران نیست؛ پکن اصل اعمال تحریم های فرامرزی آمریکا علیه شرکت های چینی را نیز به چالش می کشد.

وتوی چین در شورای امنیت.

اما شاید مهم ترین نشانه مخالفت پکن با فشار های آمریکا علیه ایران، رفتار چین در شورای امنیت سازمان ملل باشد.

در 26 شهریور (17 سپتامبر)، شورای امنیت پیش نویس قطعنامه پیشنهادی آمریکا درباره تمدید مأموریت هیئت کارشناسان کمیته تحریم های ایران را به رأی گذاشت.

پیش نویس با 11 رأی موافق، دو رأی مخالف و دو رأی ممتنع روبه رو شد و به دلیل رأی منفی دو عضو دائم شورای امنیت، یعنی چین و روسیه، تصویب نشد. گزارش رسمی سازمان ملل نیز این جلسه را در چارچوب گزارش ویژه درباره استفاده از حق وتو ثبت کرده است.

در واقع، چین و روسیه با رأی منفی خود مانع تمدید مأموریت هیئت کارشناسان مرتبط با تحریم های ایران شدند؛ اقدامی که در رسانه های بین المللی نیز به عنوان وتوی پیش نویس مورد حمایت آمریکا درباره ایران بازتاب یافت.

نماینده چین پس از رأی گیری، سیاست «فشار حداکثری» آمریکا علیه ایران را از عوامل ریشه ای بحران دانست و تأکید کرد تحریم و فشار نظامی به حل مسئله کمک نمی کند و گفت وگوی برابر و مذاکره باید مسیر حل بحران باشد.

از این منظر، وتوی چین را نمی توان صرفاً یک موضع گیری لفظی دانست؛ این اقدام نشان داد پکن در بالاترین نهاد تصمیم گیری امنیتی سازمان ملل نیز حاضر است در برابر اقدامی که آن را در جهت تشدید فشار بر ایران می داند، از ابزار رأی خود استفاده کند.

پرواز های ایران و آزمون مستقیم فشار آمریکا

نمونه دیگر را می توان در حوزه حمل ونقل هوایی مشاهده کرد.

در 31 شهریور (22 سپتامبر)، خبرگزاری فرانسه از گوئو جیاکون، سخنگوی وزارت خارجه چین، درباره تهدید های آمریکا علیه کشور هایی که به هواپیما های ایرانی خدمات فرود یا سوخت رسانی ارائه می کنند، پرسید و مشخصاً به پرواز های ایرانی به گوانگژو و شانگهای اشاره کرد.

گوئو جیاکان در پاسخ اعلام کرد: «موضع چین ثابت است» و پکن با تحریم های یکجانبه غیرقانونی که مبنای حقوق بین المللی یا مجوز شورای امنیت ندارند، مخالف است.

یک روز بعد، در 1 مهر (23 سپتامبر) نیز همین موضوع در نشست وزارت خارجه چین مطرح شد. جیاکان بار دیگر بر ثبات موضع پکن تأکید ادامه ارتباطات هوایی ایران و چین در چنین شرایطی، از منظر عملی نیز قابل توجه است؛ زیرا واشنگتن تلاش کرده بود تحریم های خود را به ارائه خدمات به شرکت های هواپیمایی ایرانی در کشور های ثالث نیز گسترش دهد.

دیدار شی و ترامپ؛ ایستادگی پکن بر موضع خود درباره تهران

اهمیت این مجموعه مواضع زمانی بیشتر می شود که به تحولات دیپلماتیک هفته های اخیر توجه کنیم.

در آستانه دیدار شی جین پینگ و دونالد ترامپ، آمریکا تلاش داشت موضوع ایران و روابط اقتصادی پکن و تهران را نیز در چارچوب مناسبات دو کشور مورد توجه قرار دهد.

با این حال، وانگ یی، وزیر امور خارجه چین، در 25 شهریور (16 سپتامبر) در دیدار با عباس عراقچی در پکن، بر تداوم و ثبات سیاست چین در قبال ایران تأکید کرد.

وانگ یی گفت: چین و ایران «شرکای جامع راهبردی» هستند و پکن آماده است گفت و گو و همکاری با تهران را برای حفظ حقوق و منافع مشروع ایران تقویت کند. وی همچنین از تهران و واشنگتن خواست به تفاهم نامه اسلام آباد بازگردند و مذاکرات را از سر بگیرند.

اهمیت این موضع در آن است که تنها چند روز پیش از دیدار رهبران چین و آمریکا مطرح شد؛ یعنی در مقطعی که پکن و واشنگتن تلاش می کردند اختلافات گسترده خود را مدیریت کنند.

البته واقعیت اقتصادی پیچیده تر است

در این میان، یک واقعیت مهم را نباید نادیده گرفت: مخالفت سیاسی چین با تحریم های آمریکا به معنای آن نیست که فشار های واشنگتن هیچ اثری بر تجارت ایران و چین نداشته است.

خبرگزاری رویترز در 14 مهر (6 اکتبر) گزارش داد واردات نفت ایران به چین در ماه سپتامبر نسبت به سال گذشته تقریباً نصف شده و به حدود 590 هزار بشکه در روز رسیده است. بر اساس این گزارش، پالایشگاه های مستقل چینی برای تحویل در ماه های اکتبر و نوامبر، خرید نفت از عراق و قطر را افزایش داده اند.

این تحولات نشان می دهد فشار های آمریکا و شرایط جنگ بر تجارت نفتی ایران و چین اثر گذاشته است؛ اما کاهش بخشی از واردات نفت را نمی توان به تنهایی نشانه تغییر سیاست سیاسی پکن دانست.

چرا پکن همچنان بر موضع خود تأکید می کند؟

مجموع این تحولات نشان می دهد مسئله برای چین صرفاً رابطه با ایران نیست؛ بلکه اصل اعمال تحریم های فرامرزی آمریکا علیه شرکت ها و کشور های دیگر نیز برای پکن اهمیت دارد.

چین از یک سو روابط راهبردی خود با ایران را حفظ کرده و از سوی دیگر با اعمال فشار یکجانبه آمریکا علیه شرکت های چینی مخالفت کرده است. استفاده از سازوکار قانونی مقابله با تحریم های خارجی، اعتراض به تحریم شرکت های نفتی، ادامه ارتباطات هوایی و مهم تر از همه، استفاده از حق وتو در شورای امنیت برای جلوگیری از تصویب پیش نویس مورد حمایت آمریکا درباره ایران، مجموعه ای از اقدامات قابل استناد در این زمینه است.

در همین چارچوب، موضع وزارت بازرگانی چین در 12 شهریور نیز نشان داد پکن تحریم های یکجانبه آمریکا را مداخله در روابط عادی اقتصادی و تجاری کشور ها می داند و اعلام کرده است از حقوق و منافع مشروع شرکت های چینی دفاع خواهد کرد.

مجموعه اسناد و مواضع رسمی نشان می دهد که فشار آمریکا بر چین تاکنون نتوانسته است پکن را به تغییر اساسی در سیاست خود نسبت به تهران وادار کند.

چین از یک سو تحریم های یکجانبه و ثانویه آمریکا را رد کرده، از شرکت های چینی در برابر تحریم های واشنگتن دفاع کرده و حتی برای مقابله با اجرای این تحریم ها از سازوکار حقوقی داخلی خود استفاده کرده است؛ از سوی دیگر، در شورای امنیت نیز با وتوی پیش نویس مورد حمایت آمریکا درباره تمدید مأموریت هیئت کارشناسان تحریم های ایران مانع تصویب آن شد.

در عرصه دوجانبه نیز وزیر امور خارجه چین بر تداوم و ثبات سیاست پکن در قبال ایران تأکید کرده و چین همچنان بر گفت و گو، مذاکره و مخالفت با استفاده از زور تأکید دارد.

البته کاهش اخیر واردات نفت ایران نشان می دهد که فشار های آمریکا و شرایط جنگ بی اثر نبوده است؛ اما میان کاهش بخشی از مبادلات اقتصادی و تغییر جهت سیاسی چین در قبال ایران باید تفاوت قائل شد.

برآیند این شواهد، تصویری از سیاستی را نشان می دهد که در آن پکن تلاش می کند روابط راهبردی خود با تهران را حفظ کند، در برابر تحریم های فرامرزی آمریکا از منافع شرکت های چینی دفاع کند و همزمان روابط پیچیده خود با واشنگتن را مدیریت کند. از این منظر، آنچه تاکنون مشاهده شده، نه تغییر اساسی موضع چین در قبال ایران، بلکه تلاش برای حفظ این روابط در شرایط افزایش فشار های آمریکا است.